MİRASÇILIKTAN ÇIKARMA

(TMK m. 510–513 Çerçevesinde Bir İnceleme)

Özet

Türk Medeni Kanunu’nda saklı pay kurumu, mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünü sınırlayan temel mekanizmalardan biridir. Ancak aile bağlarının fiilen ortadan kalktığı veya saklı paylı mirasçının korunmaya layık olmadığı durumlarda, saklı pay kurumunun mutlak biçimde uygulanması adalet ve hakkaniyet ilkeleriyle bağdaşmamaktadır. Bu noktada mirasçılıktan çıkarma kurumu, saklı payın katı yapısını yumuşatan ve istisnai nitelik taşıyan tamamlayıcı bir müessese olarak düzenlenmiştir. Bu çalışmada, Türk hukukunda mirasçılıktan çıkarma kurumu; amacı, hukuki niteliği, türleri, şartları ve sonuçları bakımından doktrin ve yargı içtihatları ışığında ele alınmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Mirasçılıktan çıkarma, saklı pay, cezai çıkarma, koruyucu çıkarma, miras hukuku

GİRİŞ

Türk miras hukukunda mirasçılık, esas itibarıyla kan bağına dayandırılmıştır. Bu yaklaşımın sonucu olarak kanun koyucu, mirasbırakanın yakın hısımlarını ekonomik ve sosyal bakımdan korumak amacıyla saklı pay kurumunu kabul etmiştir. Saklı pay kurumu, mirasbırakanın malvarlığı üzerindeki tasarruf serbestisini sınırlandırmakta ve belirli mirasçılara kanunen korunan asgari bir miras payı sağlamaktadır (Dural / Öz, 2019, s. 235; Öztan, 2020, s. 75).

Bununla birlikte, aile bağlarının ciddi biçimde zedelendiği veya tamamen koptuğu hâllerde saklı payın mutlak şekilde korunması, miras hukukunun temelinde yer alan aile dayanışması fikriyle çelişebilmektedir. İşte bu noktada mirasçılıktan çıkarma kurumu, saklı pay kurumunun istisnası olarak devreye girmekte ve mirasbırakanın tasarruf özgürlüğü ile aile kurumunun korunması arasında denge kurmayı amaçlamaktadır.

I. MİRASÇILIKTAN ÇIKARMA KAVRAMI VE HUKUKİ NİTELİĞİ

Mirasçılıktan çıkarma, saklı paylı bir mirasçının, saklı payının tamamından veya bir kısmından yoksun bırakılması sonucunu doğuran, mirasbırakanın tek taraflı iradesine dayanan bir ölüme bağlı tasarruftur. Türk Medeni Kanunu’nda bu kurumun açık bir tanımına yer verilmemiş olmakla birlikte, öğretide mirasçılıktan çıkarma, saklı pay kurumunun tamamlayıcısı niteliğinde bir istisna olarak kabul edilmektedir (İmre / Erman, 2021, s. 246; Çabri, 2018, s. 249).

Bu kurumun yalnızca saklı paylı mirasçılar bakımından uygulanabilmesi, saklı payı bulunmayan mirasçıların mirasbırakan tarafından herhangi bir sebep gösterilmeksizin miras dışında bırakılabilmesinden kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla mirasçılıktan çıkarma, mirasbırakanın normal şartlarda tasarruf edemeyeceği bir alan üzerinde hukuki sonuç doğurmaktadır.

II. MİRASÇILIKTAN ÇIKARMANIN TÜRLERİ

A. Cezai Mirasçılıktan Çıkarma

Cezai mirasçılıktan çıkarma, TMK m. 510–512 hükümleri arasında düzenlenmiş olup, saklı paylı mirasçının aile bağlarını ağır biçimde zedeleyen davranışları nedeniyle mirasçılıktan mahrum bırakılmasını amaçlamaktadır. Kanun koyucu, çıkarma sebeplerini sınırlı sayıda belirlemiş ve bu sebeplerin varlığını mirasbırakanın keyfi tasarruflarını engelleyen bir güvence olarak kabul etmiştir.

Bu sebepler; mirasçının mirasbırakana veya yakınlarına karşı ağır bir suç işlemesi ya da mirasbırakana veya aile üyelerine karşı aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde ihlal etmesidir (Ayiter / Kılıçoğlu, 1991, s. 175; Kılıçoğlu, 2018, s. 173).

Doktrinde cezai çıkarma, kusur ilkesine dayalı bir medeni hukuk yaptırımı olarak değerlendirilmektedir. Buna göre, çıkarma sebebini oluşturan davranışın, mirasçıya isnat edilebilir nitelikte olması ve aile ilişkilerini objektif ve sübjektif olarak zedelemesi gerekir (Yağcı, 2013, s. 32; Dural / Öz, 2019, s. 208).

B. Koruyucu Mirasçılıktan Çıkarma

TMK m. 513’te düzenlenen koruyucu mirasçılıktan çıkarma, cezalandırma amacından ziyade koruma amacına hizmet eden özel bir çıkarma türüdür. Borç ödemeden aciz durumda bulunan saklı paylı altsoyun, miras payının alacaklılara geçmesini önlemek ve altsoyun çocuklarını korumak amacıyla kabul edilmiştir (İşgüzar vd., 2019, s. 94).

Bu çıkarma türü yalnızca altsoy bakımından uygulanabilir ve çıkarılan payın mutlaka altsoy lehine özgülenmesi gerekir. Bu yönüyle koruyucu çıkarma, saklı payın tamamen ortadan kaldırılmasını değil, sosyal amaca uygun biçimde yeniden yönlendirilmesini sağlamaktadır (Çabri, 2018, s. 289; Eren / Yücer Aktürk, 2021, s. 208).

III. MİRASÇILIKTAN ÇIKARMANIN ŞARTLARI

Mirasçılıktan çıkarma tasarrufunun geçerli olabilmesi için kanunda öngörülen maddi ve şekli şartların birlikte gerçekleşmesi gerekir. Maddi şartlar, çıkarma sebebinin somut olayda gerçekten mevcut olmasını; şekli şartlar ise çıkarma iradesinin geçerli bir ölüme bağlı tasarrufla ve sebep açıkça gösterilerek yapılmasını zorunlu kılar.

Çıkarma sebebinin hiç belirtilmemesi, gerçeğe aykırı olması veya kanunda öngörülmeyen bir nedene dayanması hâlinde çıkarma tasarrufu iptal veya tenkise konu olabilmektedir (Öztan, 2020, s. 147; İmre / Erman, 2021, s. 254).

IV. MİRASÇILIKTAN ÇIKARMANIN HÜKÜM VE SONUÇLARI

Geçerli bir mirasçılıktan çıkarma tasarrufu sonucunda, çıkarılan mirasçı mirasçılık sıfatını tamamen veya kısmen kaybeder. Cezai çıkarma hâlinde mirasbırakanın tasarruf edilebilir kısmı genişlerken, koruyucu çıkarmada çıkarılan pay altsoy lehine yönlendirilir. Ayrıca çıkarma tasarrufu; mirasbırakanın affı, tasarruftan dönmesi veya dava yoluyla geçersiz kılınması hâllerinde hükümden düşebilir (Dural / Öz, 2019, s. 371; İmre / Erman, 2021, s. 252).

SONUÇ

Mirasçılıktan çıkarma kurumu, Türk miras hukukunda saklı pay ile tasarruf özgürlüğü arasındaki dengeyi sağlayan istisnai bir mekanizma niteliğindedir. Bir yandan aile bağlarını ağır biçimde zedeleyen mirasçının korunmasını engellerken, diğer yandan borçlu mirasçının altsoyunu güvence altına alarak saklı pay kurumunun sosyal işlevini sürdürmesine katkı sağlamaktadır. Bu yönüyle mirasçılıktan çıkarma, saklı pay kurumunun ne tamamen ortadan kaldırılması ne de mutlaklaştırılması sonucunu doğurmakta; aksine, hakkaniyete dayalı esnek bir denge sunmaktadır.

KAYNAKÇA

Ayiter, K. / Kılıçoğlu, A. M. (1991).
Miras Hukuku. Ankara: Savaş Yayınları.

Çabri, S. (2018).
Miras Hukuku Şerhi (TMK m. 495–682). İstanbul: On İki Levha Yayıncılık.

Dural, M. / Öz, T. (2019).
Türk Özel Hukuku, Cilt IV: Miras Hukuku. İstanbul: Filiz Kitabevi.

Eren, F. / Yücer Aktürk, İ. (2021).
Türk Miras Hukuku. Ankara: Yetkin Yayınları.

İmre, Z. / Erman, H. (2021).
Miras Hukuku. İstanbul: Beta Yayıncılık.

İşgüzar, H. / Demir, M. / Kurt, L. (2019).
Miras Hukuku. Ankara: Seçkin Yayıncılık.

Kılıçoğlu, A. M. (2018).
Miras Hukuku. Ankara: Turhan Kitabevi.

Öztan, B. (2020).
Miras Hukuku. Ankara: Turhan Kitabevi.

Yağcı, A. (2013).
Mirasçılıktan Çıkarma. İstanbul: Legal Yayıncılık.